Uitgangspunt van programmatisch handhaven is dat goede handhaving planmatig in plaats van incidentgestuurd verloopt. Met de methode van programmatisch handhaven kan een handhavingsorganisatie een transparante afweging maken tussen de gewenste effecten, de daartoe benodigde naleving en de benodigde inzet van handhaving. Dat kan resulteren in een handhavingsprogramma.

Wat is programmatisch handhaven?

Programmatisch handhaven is een proces waarin u met alle relevante partijen ten aanzien van een bepaald beleidsdossier, domein of een wet eerst de risico’s inschat van niet-naleving, op basis daarvan de prioriteiten vaststelt om vervolgens aan de hand van de uitkomsten van een doelgroepenanalyse de meest geëigende interventiestrategie te kiezen.

Programmatisch handhaven brengt beleid, uitvoering en handhaving met elkaar in verbinding. Daardoor hebben beleid en regelgeving uiteindelijk meer effect.

De methode is cyclisch en hierbij worden de volgende stappen doorlopen:

• Risicoanalyse/prioritering
• Doelgroepenanalyse/interventiestrategie
• Invoeren/planning
• Effecten meten en bijstelling

Risicoanalyse

Door gezamenlijk te onderzoeken wat de kans op overtreding is (en met welke risico’s tot gevolg), ontstaat een breed gedragen beeld van de werkelijkheid. Op basis van dit beeld kan een keuze voor interventies worden gemaakt. De eerste stap van het proces van programmatisch handhaven is dus het uitvoeren van een risicoanalyse. Op basis van de uitkomsten van deze risicoanalyse kunnen de prioriteiten binnen de handhaving worden benoemd.

De risicomatrix programmatisch handhaven is een hulpmiddel bij het stellen van prioriteiten. Hoewel de matrix met cijfers werkt is de uitkomst niet objectief maar subjectief. De matrix is ook niet exact en vertelt u niet wat u moet handhaven en hoe u moet optreden. De matrix helpt enkel bij het rationaliseren van de keuzes die u moet maken bij de handhaving.

Gedrag

Kenmerk van programmatisch handhaven is dat deze methodiek het gedrag van mensen als uitgangspunt neemt. Het gedrag van mensen is immers een bepalende factor bij het bereiken van beleidsdoelen.

Om beleidsdoelen te realiseren is het nodig dat mensen zich op een bepaalde manier gedragen, zich aan de regels houden. Niet iedereen zal dat spontaan doen. Als de overheid de naleving van regels wil verbeteren, dan moet zij weten waarom mensen zich niet aan die regels houden. Vervolgens kunnen dan interventies worden gekozen die mensen ertoe bewegen om de regels wel na te leven.

Het gaat daarbij om meer dan alleen het uitoefenen van toezicht en het opleggen van sancties. Gedrag is immers op talloze andere manieren te beïnvloeden. Handhaving in de zin van repressief optreden kan dan één van de
middelen zijn.

Informatiegestuurd

Een tweede kenmerk van programmatisch handhaven is dat het gaat om informatiegestuurd handhaven. In veel organisaties is de benodigde informatie vooral in de vorm van kennis en ervaring bij medewerkers aanwezig. In het algemeen geldt dat deze informatie door expertsessies met die medewerkers beschikbaar kan komen. De uitkomsten van dit soort sessies moeten vervolgens worden gevalideerd door de informatie die eerst in de hoofden van de medewerkers zat, nu systematisch te verzamelen.

Rol gemeente

Een belangrijke taak van de overheid is het opstellen van wet- en regelgeving op diverse gebieden. Deze zorgt ervoor dat burgers veilig kunnen wonen en recreëren met respect voor hun omgeving. De naleving van wet- en regelgeving is sterk gebaat bij een actieve handhaving hiervan door de gemeente. Een overheid die regels vaststelt, heeft tevens de verantwoordelijkheid voor de naleving hiervan. De gemeente heeft met name te maken met wet- en regelgeving op het gebied van veiligheid, openbare ruimte (leefbaarheid), milieu, ruimtelijke ordening, bouwen en wonen.

Gids Programmatisch Handhaven

Om decentrale overheden te ondersteunen bij het het programmatisch handhaven, is in opdracht van het ministerie van Justitie een gids ontwikkeld. Deze gids, bestemd voor de handhavingsregisseurs, biedt hulp bij het opstellen van een handhavingsprogramma. De publicatie bestaat uit een stappenplan programmatisch handhaven, een inventarisatiemodel handhavingstaken, een risicoanalysemodel en een aantal standaarden voor methoden van aanpak.

Rol CCV

De afdeling Nalevingsexpertise van het CCV ondersteunt decentrale overheden bij het programmatisch handhaven. Door in dit dossier goede voorbeelden te publiceren en door ondersteuning te bieden in de praktijk. Gemeenten die geïnteresseerd zijn in ondersteuning kunnen hiervoor contact opnemen met het CCV.

Uitgangspunt van de instrumenten en adviezen van Nalevingsexpertise is dat regels worden nageleefd teneinde (democratisch vastgesteld) beleid te realiseren. Handhaving is daarbij een van de middelen om naleving te stimuleren, echter, het gaat erom die interventie te kiezen die het beste aansluit op motieven van de doelgroep om regels te overtreden.

De afdeling Nalevingsexpertise hanteert daarbij de handhavingspiramide:  

Toelichting In deze piramide staan onderin de aanpakken die een breed en langdurig effect hebben, het meest inwerken op ‘norminternalisatie’ (het eigen maken van de norm) en het minst belastend zijn voor burgers en bedrijven. Handhaving in de vorm van controleren en sanctioneren is het ultimum remedium, de stok achter de deur, waarbij de ervaring leert dat effecten slechts duren zolang de handhaving actief blijft en doorgaans ook ingrijpender zijn voor burgers en bedrijven. Bovendien is handhaving voor de overheid een kostbaar middel. Nalevingsexpertise heeft gelet op deze visie er zelf geen belang bij dat er per se wordt gehandhaafd in strikte zin, maar richt zich op de meest effectieve aanpak en het bewustmaken van handhavingsorganisaties in dit type denken.