Delen
15 sep 2011

Preventief fouilleren

Een burgemeester kan een gebied voor een bepaalde tijd aanwijzen als veiligheidsrisicogebied. De officier van justitie kan binnen zo'n gebied gelasten dat er preventief gefouilleerd wordt en vervoermiddelen en bagage onderzocht worden op de aanwezigheid van wapens.

Beschrijving

Op grond van artikel 151b van de Gemeentewet kan de gemeenteraad sinds 2002 bij verordening de burgemeester de bevoegdheid verlenen om veiligheidsrisicogebieden aan te wijzen.

Een veiligheidsrisicogebied is een gebied dat naar bestemming of vast gebruik voor iedereen toegankelijk is, met een hoog risico op geweldsdelicten en dreigingen met vuurwapens. Hierbij valt te denken aan concentraties van uitgaansgelegenheden, grote (sport)manifestaties en gebieden met een voortdurende drugsoverlast. Deze gebieden kunnen ook in kleinere gemeenten liggen.

De officier van justitie kan in het gebied controlebevoegdheden uitoefenen. Het gaat daarbij om:

  • Het (preventief) doorzoeken van vervoermiddelen.
  • Het doorzoeken van kleding.
  • Het vorderen dat verpakkingen die men bij zich draagt, worden geopend.

Toepassing

Voor een aanwijzing door de burgemeester is een voorstel van de politie nodig waarin staat dat fouilleren in een gebied noodzakelijk is. Het voorstel omschrijft de grenzen van het gebied en de duur van de acties. Verder bevat het voorstel een cijfermatige analyse van vuurwapen- en geweldsincidenten en hot spots, een sfeerbeeld van het gebied, en een beschrijving van het integrale handhavingsbeleid in het gebied. Het voorstel wordt besproken in de driehoek. Indien de driehoek akkoord gaat, wijst de burgemeester het gebied aan. Dit besluit wordt bekendgemaakt, wat verplicht is volgens de Algemene wet bestuursrecht. De duur van de aanwijzing ligt in de praktijk tussen de drie en zes maanden, waarna evaluatie plaatsvindt en eventueel een nieuwe aanwijzing volgt.

In de uitvoering vraagt de politie toestemming (een zogeheten 'last') bij de officier van justitie voor een bepaalde dag en tijd. In de last die de officier van justitie afgeeft, is vastgelegd op basis van welke feiten de politie mag fouilleren en tussen welke tijdstippen het mag.

Het instrument dient zorgvuldig te worden overwogen omdat het inbreuk maakt op grondrechten. In de afweging dient te worden meegenomen: het aantal incidenten, de aard van de incidenten, kwetsbaarheid van de omgeving, beleving bewoners en de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. Een basisvoorwaarde in de uitvoering is dat de toepassing aselect dient te gebeuren. Met andere woorden: het is niet toegestaan om één bepaalde groep - qua achtergronden van mogelijke daders - aan de controle te onderwerpen.

Rechterlijke uitspraken met betrekking tot preventief fouilleren staan op www.rechtspraak.nl

Wetsvoorstel

De politie kan binnenkort sneller preventief fouilleren. De nieuwe bevoegdheid is bedoeld voor een kortstondige fouilleeracties, waarvoor de burgemeester vooraf geen toestemming van de gemeenteraad nodig heeft. Zo spoedig mogelijk na afloop informeert hij de gemeenteraad. Een wetsvoorstel dat dit mogelijk maakt, is naar verschillende instanties gestuurd voor advies.

Burgemeesters kunnen een gebied aanwijzen waar de politie voor maximaal twaalf uur preventief op wapens mag fouilleren. Dit moet noodzakelijk zijn voor de handhaving van de openbare orde. Het gaat om plotselinge gebeurtenissen, zoals gevechten tussen voetbalsupporters of een stevige vechtpartij bij de uitgang van een discotheek of café.

Andere nieuwe elementen in het wetsvoorstel:

  • Burgemeesters mogen een gebied aanwijzen om preventief te fouilleren op grond van een noodverordening.
  • Zolang de noodverordening geldt, kan de (hulp)officier van justitie toestemming geven voor één of meerdere fouilleeracties. Dit is  bijvoorbeeld te gebruiken bij grootschalige rellen rond de jaarwisseling.
  • Agenten kunnen aangehouden personen die worden meegenomen naar het politiebureau altijd fouilleren aan hun kleding, inclusief tassen en rugzakken.
  • Het wordt mogelijk om bij insluiting van arrestanten in een politiecel niet alleen de kleding, maar ook het lichaam te onderzoeken.
  • De mogelijkheden om op straat een bekeuring te geven bij het aantreffen van wapens worden uitgebreid.

De VNG heeft in een reactie onder andere aangegeven dat het wenselijk is het preventief fouilleren uit te breiden voor situaties waar sprake is van openbare ordeverstoring door de handel en het gebruik van drugs.

Onderzoek ombudsmannen

Toets vooraf op het doel van preventief fouilleren, zodat controle achteraf beter mogelijk is. Dat bepleiten de Nationale ombudsman en de gemeentelijke ombudsmannen van Amsterdam en Rotterdam in het rapport 'Waarborgen bij preventief fouilleren; over de spanning tussen veiligheid, privacy en selectie'.

De ombudsmannen deden in de eerste helft van 2011 onderzoek naar preventief fouilleren. De fundamentele rechten van burgers, vooral het recht op privacy en lichamelijke integriteit, moeten bij de uitvoering van preventief fouilleren beter worden gewaarborgd. De behoefte aan efficiëncy bij het gebruik van dit middel mag niet tot gevolg hebben dat deze rechten op de achtergrond raken, aldus de ombudsmannen.

De ombudsmannen pleiten voor heldere criteria en een actievere rol van de officier van justitie, vooral omdat de aanpak per gemeente en per situatie sterk verschilt.

Onderzoek toepassingspraktijk

Bureau Beke onderzocht in 2011 de toepassingspraktijk van preventief fouilleren. Op welke schaal en wijze wordt het middel nu toegepast, hoe verloopt de discussie over het selectieve karakter en de mogelijke stigmatisering van gebieden en personen en is er ook meer zicht op beoogde en verkregen opbrengsten?

Praktijkvoorbeelden